Web1, Web2 và Web3 đang định hình lại trải nghiệm trực tuyến của bạn

Người dùng trên toàn thế giới ngày càng cảm thấy không thoải mái về cuộc sống kỹ thuật số của họ. Các khảo sát mới cho thấy khoảng 75% người Mỹ tin rằng các ông lớn công nghệ như Meta, Alphabet và Amazon đang kiểm soát quá mức trên internet, trong khi 85% nghi ngờ ít nhất một trong số các công ty này theo dõi hành vi của họ. Nỗi lo ngày càng gia tăng này đã thúc đẩy một sự suy nghĩ lại căn bản về cách thức hoạt động của web. Để đối phó với những mối quan ngại này, thế hệ nhà phát triển mới đang xây dựng Web3—một cách tiếp cận hoàn toàn khác về tương tác trực tuyến, hứa hẹn quyền sở hữu của người dùng thay vì sự kiểm soát của các tập đoàn. Hiểu rõ sự khác biệt giữa Web1, Web2 và Web3 không chỉ tiết lộ tiến trình công nghệ mà còn là một sự chuyển đổi trong việc ai thực sự kiểm soát sự hiện diện kỹ thuật số của bạn.

Nguồn gốc: Khi Web1 thay đổi mọi thứ

Để hiểu được lời hứa của Web3, chúng ta cần nhìn lại sự ra đời của web. Năm 1989, nhà khoa học máy tính người Anh Tim Berners-Lee đã tạo ra World Wide Web tại CERN (Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân châu Âu) nhằm giúp các nhà khoa học chia sẻ tài liệu qua các mạng máy tính. Giai đoạn đầu tiên này—gọi là Web1—lan rộng khắp những năm 1990 khi nhiều máy chủ và nhà phát triển đóng góp vào sự phát triển của nó.

Web1 hoạt động dựa trên nguyên tắc đơn giản: truy xuất thông tin. Người dùng truy cập các trang web tĩnh, duyệt các liên kết, và tiêu thụ nội dung giống như đọc một bách khoa toàn thư trực tuyến. Mô hình “chỉ đọc” này ít tương tác hơn. Web1 về cơ bản là một thư viện kỹ thuật số nơi phần lớn mọi người đến để tra cứu thông tin chứ không phải để tạo ra nội dung. Đối với các nhà nghiên cứu và tổ chức, nó mang tính cách mạng. Đối với người dùng internet bình thường, nó cảm thấy hạn chế.

Sự chuyển đổi: Làm thế nào Web2 biến internet thành mạng xã hội

Sự thay đổi diễn ra dần dần vào giữa những năm 2000 khi các nhà phát triển giới thiệu các ứng dụng động cho phép người dùng tham gia chứ không chỉ quan sát. Đột nhiên, các nền tảng Web2 như YouTube, Reddit và Facebook biến khách truy cập thành nhà sáng tạo nội dung. Bạn có thể bình luận, tải lên video, chia sẻ ảnh và xây dựng hồ sơ cá nhân. Web đã chuyển từ “chỉ đọc” sang “đọc và viết.”

Tương tác này đi kèm với một cái giá mà phần lớn người dùng chưa nhận thức rõ: dữ liệu của họ trở thành sản phẩm. Các công ty công nghệ lớn giữ quyền sở hữu tất cả những gì người dùng tạo ra. Khi bạn đăng bài trên Facebook hoặc tải lên YouTube, Meta và Google kiểm soát nội dung đó, lưu trữ trên các máy chủ của họ và kiếm tiền từ quảng cáo. Mô hình này mang lại lợi nhuận khổng lồ—Google (thuộc Alphabet) và Meta tạo ra 80-90% doanh thu hàng năm từ quảng cáo phân phối qua các nền tảng của họ.

Tuy nhiên, cấu trúc tập trung của Web2 tạo ra những điểm yếu. Năm 2020 và 2021, hạ tầng đám mây của Amazon (AWS) gặp sự cố khiến toàn bộ internet bị gián đoạn. Coinbase, Disney+ và The Washington Post đều mất kết nối cùng lúc. Điều này chứng minh rằng một điểm lỗi duy nhất trong trung tâm dữ liệu của một công ty có thể làm gián đoạn hàng nghìn dịch vụ phụ thuộc.

Cuộc cách mạng: Web3 định nghĩa lại quyền sở hữu kỹ thuật số

Nền tảng của Web3 bắt đầu hình thành từ năm 2009 khi ai đó dùng bí danh Satoshi Nakamoto phát hành Bitcoin. Loại tiền điện tử này hoạt động dựa trên công nghệ blockchain—một hệ thống sổ cái phân quyền, nơi không có công ty nào kiểm soát các ghi chép. Thay vì tin tưởng vào một thực thể quản lý các giao dịch của bạn, mạng peer-to-peer của Bitcoin phân phối trách nhiệm đó qua hàng nghìn máy tính cùng lúc.

Những hệ quả này đã khơi nguồn một nhận thức mới: nếu phân quyền có thể hoạt động cho tiền tệ, tại sao không cho toàn bộ web? Năm 2015, nhà phát triển Vitalik Buterin ra mắt Ethereum và giới thiệu “hợp đồng thông minh”—các chương trình tự thực thi theo các quy tắc đã định sẵn mà không cần sự phê duyệt của trung tâm. Các hợp đồng thông minh này cho phép các ứng dụng phi tập trung (dApps) chạy trên mạng blockchain thay vì các máy chủ của công ty.

Đến giữa thập niên 2010, nhà công nghệ Gavin Wood—người sáng lập blockchain Polkadot—đặt ra thuật ngữ “Web3” để mô tả sự chuyển đổi này. Tầm nhìn của nó mang tính cách mạng: thay vì mô hình “chỉ đọc và viết” của Web2, nơi các nền tảng sở hữu nội dung của bạn, Web3 hứa hẹn “đọc-viết-sở hữu.” Người dùng sẽ kiểm soát danh tính kỹ thuật số của mình qua ví tiền mã hóa cá nhân, sở hữu dữ liệu của chính họ và tham gia quản trị thông qua các tổ chức tự trị phi tập trung (DAO), nơi cộng đồng bỏ phiếu quyết định các chính sách.

Web1 so với Web2 và Web3: Ba mô hình, ba triết lý

Sự khác biệt cốt lõi nằm ở ai kiểm soát hạ tầng. Máy chủ của Web1 phân tán khắp các tổ chức nghiên cứu. Web2 tập trung quyền lực vào tay một số tập đoàn lớn. Web3 phân phối quyền kiểm soát qua hàng nghìn nút blockchain, không có thực thể nào giữ chìa khóa.

Sự thay đổi kiến trúc này có ý nghĩa thực tế. Với Web3, bạn không cần tạo nhiều tài khoản cho từng dApp—bạn kết nối bằng một ví tiền mã hóa duy nhất như MetaMask (cho Ethereum) hoặc Phantom (cho Solana). Ví của bạn chính là danh tính của bạn. Bạn giữ quyền kiểm soát. Không có công ty nào lưu trữ thông tin cá nhân của bạn. Và quan trọng hơn, nếu một nút thất bại, toàn bộ mạng vẫn tiếp tục hoạt động. Không có “máy chủ thiết yếu” nào có thể sập và làm hệ thống sụp đổ.

Nhiều dự án Web3 sử dụng DAO để quản trị, nghĩa là nếu bạn sở hữu token quản trị của dự án, bạn thực sự bỏ phiếu về tương lai của nó. So sánh với Web2, nơi các giám đốc điều hành và cổ đông đưa ra tất cả quyết định trong phòng kín.

Những đánh đổi: Lợi ích không đi kèm miễn phí

Sự phân quyền của Web3 mang lại những lợi thế thực sự: tăng cường quyền riêng tư, sở hữu thực sự, chống kiểm duyệt và quản trị dân chủ. Người dùng tương tác với dịch vụ Web3 mà không phải tiết lộ dữ liệu cá nhân, và việc không có điểm lỗi trung tâm làm hệ thống trở nên bền vững hơn Web2.

Tuy nhiên, lợi ích đi kèm với những nhược điểm thực tế. Web3 đòi hỏi người dùng phải hiểu về ví tiền mã hóa, cụm từ khởi tạo, phí gas và các mạng blockchain—một quá trình học hỏi khá dốc so với việc đăng nhập bằng mật khẩu đơn giản của Web2. Khi giao dịch trên Ethereum, bạn phải trả phí “gas” cho tính toán mạng, mặc dù một số blockchain như Solana hoặc các giải pháp lớp-2 của Ethereum như Polygon giúp giảm thiểu chi phí này.

Thiết kế tập trung của Web2 cho phép mở rộng nhanh hơn và giao diện người dùng đơn giản hơn. Các công ty có thể cập nhật và cải tiến nhanh chóng. Trong khi đó, các DAO dân chủ của Web3, dù công bằng hơn, lại làm chậm quá trình ra quyết định vì bỏ phiếu cộng đồng mất thời gian. Các nền tảng cũng phải cân nhắc giữa phân quyền và hiệu quả thực tế.

Về mặt an ninh, Web2 với cấu trúc tập trung có thể bị tấn công làm sập hàng triệu người dùng cùng lúc, nhưng rõ ràng có trách nhiệm rõ ràng. Web3 phân quyền loại bỏ điểm tấn công duy nhất, nhưng lại phức tạp hơn trong việc giải quyết tranh chấp hoặc gian lận.

Bắt đầu: Cách vào thế giới Web3 của bạn

Nếu Web3 thu hút bạn, rào cản để bước vào chưa bao giờ thấp đến thế. Bắt đầu bằng cách tải xuống ví blockchain tương thích—MetaMask cho các ứng dụng dựa trên Ethereum, Phantom cho Solana. Những ví này chính là danh tính Web3 của bạn.

Tiếp theo, truy cập các nền tảng như dAppRadar hoặc DeFiLlama để khám phá các ứng dụng phi tập trung có sẵn. Các trang này tổng hợp dApps trên nhiều blockchain, phân loại theo danh mục (chơi game Web3, thị trường NFT, giao thức DeFi). Kết nối ví của bạn với bất kỳ dApp nào qua nút “Connect Wallet” (tương tự như “Đăng nhập bằng Facebook” trên các trang Web2), và bạn đã sẵn sàng khám phá.

Hệ sinh thái Web3 vẫn còn trong giai đoạn thử nghiệm, nhưng hạ tầng nền tảng ngày càng vững mạnh qua từng năm. Dù Web3 có thể cuối cùng thực hiện lời hứa giải phóng người dùng hay Web2 vẫn giữ ưu thế, một điều rõ ràng là: hiểu rõ sự khác biệt giữa Web1, Web2 và Web3 là điều cần thiết cho bất kỳ ai đang hướng tới tương lai kỹ thuật số. Lựa chọn giữa sự tiện lợi tập trung và quyền kiểm soát phi tập trung không còn là lý thuyết—nó đang trở thành thực tế.