Con đường kiên định của một người lý tưởng: Tại sao Jose Rizal không trốn thoát khỏi cái chết

Vào ngày 30 tháng 12 năm 1896, một người đàn ông với ánh mắt bình tĩnh đáng chú ý đã bước vào cái chết — không phải vì ông tìm kiếm cái chết, mà vì ông từ chối tiết lộ điều ông sống vì nó. Buổi sáng tháng 12 đó hơn một thế kỷ trước không đánh dấu sự kết thúc của một cá nhân, mà là sự khởi đầu của một huyền thoại. Jose Rizal, nhà tư tưởng và nhà văn người Philippines, đã bị xử tử tại Luneta Park ở Manila, nhưng di sản của ông lại được xem là vĩnh cửu hơn cả cuộc đời thể xác của ông.

Giữa Cải cách và Cách mạng: Một cuộc xung đột về con đường

Câu chuyện về quyết định của Rizal bắt đầu không vào ngày tháng 12 đó, mà từ nhiều năm trước. Vài tháng trước khi bị bắt, Katipunan — tổ chức bí mật cách mạng — đã đề nghị Rizal giúp ông thoát khỏi lưu đày ở Dapitan. Andres Bonifacio, một trong những lãnh đạo của phong trào, đã mời ông tham gia trực tiếp vào việc lãnh đạo cuộc cách mạng. Một đề nghị mà Rizal đã từ chối.

Sự từ chối của ông không xuất phát từ sự nhút nhát, mà từ một đánh giá tỉnh táo. Rizal nghi ngờ rằng dân tộc của ông chưa đủ nguồn lực để tiến hành một cuộc nổi dậy vũ trang toàn diện. Ông lo sợ rằng một cuộc nổi dậy sớm sẽ dẫn đến máu đổ không cần thiết. Thay vào đó, ông tin tưởng vào sức mạnh của cải cách — vào khả năng thay đổi hệ thống hiện tại từ bên trong.

Điều này tạo ra một mâu thuẫn căn bản: Trong khi Rizal tìm kiếm sự giải phóng qua cải cách, thì Katipunan hướng tới độc lập qua cách mạng. Cả hai đều theo đuổi tự do, chỉ khác nhau về con đường. Trong một tuyên ngôn ngày 15 tháng 12 năm 1886, Rizal đã rõ ràng phản đối cuộc nổi dậy vũ trang: “Tôi lên án cuộc nổi dậy này — làm ô danh người Philippines và làm mất uy tín những người có thể đại diện cho lý tưởng của chúng ta.”

Sức mạnh nghịch lý của di sản Rizal

Tuy nhiên, ở đây hiện lên một nghịch lý lịch sử: Trong khi Rizal công khai lên án cách mạng, thì chính phong trào tuyên truyền của ông lại tạo ra một ý thức quốc gia sâu sắc. Nhà sử học Renato Constantino nhận xét rằng, mặc dù các tác phẩm của Rizal ủng hộ cải cách, nhưng thực tế lại gieo mầm chia rẽ. “Thay vì đưa người Philippines gần Tây Ban Nha hơn, phong trào tuyên truyền lại tạo ra rễ rễ của sự chia cắt. Sự thúc đẩy Tây hóa đã biến thành phát triển ý thức quốc gia rõ rệt,” Constantino viết trong bài luận “Veneration Without Understanding” năm 1972.

Chính Rizal đã trải qua một quá trình biến đổi. Trong thời gian dài, ông coi việc đồng hóa với Tây Ban Nha là điều đáng mong đợi. Ông ngưỡng mộ các hình thức nghệ thuật, văn hóa và tư tưởng tự do của châu Âu. Nhưng những trải nghiệm lặp đi lặp lại về phân biệt chủng tộc và bất công — đặc biệt trong cuộc tranh chấp đất đai ở Calamba, nơi gia đình ông bị liên đới — đã dần làm phai nhạt niềm tin đó. Trong một bức thư gửi Blumentritt năm 1887, Rizal đã thừa nhận: “Người Filipino đã mong muốn Tây hóa trong một thời gian dài, và họ đã sai khi cố gắng theo đuổi điều đó.”

Constantino mô tả Rizal như một “ý thức không hành động” — một trí tuệ suy nghĩ, không thể hiện qua hành động cách mạng. Tuy nhiên, ý thức này lại mang tính chuyển đổi. Các tác phẩm của ông đã đặt nền móng cho truyền thống phản kháng, dẫn đến cuộc cách mạng. “Là một nhà bình luận xã hội, là người chỉ ra sự đàn áp, ông đã hoàn thành một nhiệm vụ đáng chú ý. Mục tiêu ban đầu của ông, nâng cao indio lên mức Tây hóa để đất nước có thể tiếp thu, đã bị biến thành điều trái ngược,” Constantino giải thích.

Con người đằng sau huyền thoại

Điều gì khiến một người sẵn sàng chết vì niềm tin của mình? Nhà sử học Ambeth Ocampo đã đưa ra câu trả lời hấp dẫn trong tác phẩm “Rizal Without the Overcoat” (1990). Ông mô tả “sự bình tĩnh đáng lo ngại” của Rizal trong những phút cuối cùng: “Rizal là một người đàn ông bình tĩnh, hòa bình, đã đi vào cái chết một cách có ý thức và bình tĩnh vì niềm tin của mình. Trước khi bị xử tử, mạch đập của ông được cho là bình thường.”

Đây không phải là hành động bốc đồng. Rizal hoàn toàn nhận thức rõ những gì đang chờ đợi ông. Ông có thể trốn thoát — các cơ hội cứu thoát vẫn còn. Nhưng ông đã không trốn chạy. Trong một bức thư năm 1882, Rizal tự giải thích về lựa chọn của mình: “Hơn nữa, tôi muốn cho những ai phủ nhận lòng yêu nước của chúng ta thấy rằng chúng ta biết cách chết vì nghĩa vụ và niềm tin của mình. Cái chết có ý nghĩa gì khi ta chết vì những điều ta yêu thương, vì đất nước và những người ta yêu thương?”

Di sản giữa sự tôn kính thánh thiện và nhân bản hóa

Ngày nay, Rizal thường được khắc ghi như một anh hùng thánh thiện — một hình tượng đã bị loại bỏ khỏi nhân tính qua sự tôn kính học thuật. Thật thú vị, rằng sự tôn kính này phần nào bị ảnh hưởng bởi các câu chuyện thuộc địa của Mỹ. Theodore Friend nhận xét trong cuốn sách “Between Two Empires” rằng Mỹ ưu ái Rizal vì ông “ít hiếu chiến hơn Aguinaldo, ít cực đoan hơn Bonifacio và ít cứng rắn hơn Mabini.” Người Mỹ thích một anh hùng dân tộc không đe dọa chính sách thuộc địa của họ.

Tuy nhiên, để giữ cho di sản của Rizal còn phù hợp, cần phải nhân bản hóa ông thay vì thánh hóa. Constantino đã diễn đạt điều này một cách gây sốc trong bài luận “Our Task: To Make Rizal Obsolete”: “Mục tiêu cá nhân của Rizal luôn phù hợp với những gì ông xem là lợi ích tốt nhất của đất nước.” Mục đích không phải là quên Rizal, mà là thực hiện đầy đủ các lý tưởng của ông sao cho một anh hùng tượng trưng không còn cần thiết để truyền cảm hứng nữa.

Tuy nhiên, dân tộc Philippines vẫn còn xa mới đạt được điều đó. Tham nhũng và bất công vẫn tồn tại. Vì vậy, gương sáng của Rizal vẫn còn phù hợp — không phải như một hình tượng thánh thần cứng nhắc, mà như một lời nhắc nhở sống động.

Bài học lâu dài nhất

Vào ngày 30 tháng 12 năm 1896, Jose Rizal đã thể hiện điều gì đó Phi thường: rằng sự kiên định nguyên tắc không nên xem nhẹ. Không phải vì chết là một công thức cho lòng yêu nước — điều đó không đúng. Mà vì sự từ chối phản bội lý tưởng của chính mình đôi khi là lựa chọn duy nhất còn lại.

Ngày nay, Philippines được kêu gọi giữ vững lập trường trước những cám dỗ của tham nhũng và bất công — giống như Rizal đã kiên cường chống lại áp lực phản bội lý tưởng của mình. Bài học này không nên bị chôn vùi trong hoài niệm, mà phải sống trong từng ngày qua sự chính trực hàng ngày. Vào ngày 30 tháng 12, một quốc gia không chỉ nhớ về cách một người đàn ông đã chết, mà còn về lý do tại sao ông không tự cứu lấy chính mình.