Thuế ẩn trên Solana

Viết bài: SpecialistXBT

Trước Tết, một bài viết có tựa đề 《Payment for Order Flow on Solana》 đã hé lộ một góc tối trong thị trường phí của Solana, gây ra sự chú ý lớn trên Twitter tiếng Anh.

PFOF (Thanh toán theo luồng lệnh) đã là một mô hình kinh doanh chín muồi trong tài chính truyền thống. Robinhood chính là nhờ mô hình này, đã tung ra chiến lược “giao dịch không phí hoa hồng” và nhanh chóng nổi bật giữa các nhà môi giới lâu đời khác. Chiến lược này không chỉ giúp Robinhood kiếm bộn tiền, mà còn buộc các ông lớn ngành như Charles Schwab, E-Trade phải bắt chước, thay đổi toàn bộ bản đồ môi giới bán lẻ tại Mỹ.

Chỉ riêng năm 2021, Robinhood đã thu về gần 1 tỷ USD từ PFOF, chiếm gần một nửa tổng doanh thu của năm đó; đến năm 2025, doanh thu PFOF trong một quý của họ vẫn đạt hàng trăm triệu USD. Điều này cho thấy lợi nhuận khổng lồ đằng sau mô hình kinh doanh này.

Trong thị trường truyền thống, các nhà tạo lập thị trường (market makers) cực kỳ ưa chuộng các lệnh của nhà đầu tư nhỏ lẻ. Lý do rất đơn giản, lệnh của nhà đầu tư nhỏ lẻ thường được coi là “không độc hại”, dựa trên cảm xúc hoặc nhu cầu tức thời, không chứa dự đoán chính xác về biến động giá trong tương lai. Các nhà tạo lập thị trường ăn các lệnh này, vừa có thể kiếm lời từ chênh lệch mua bán, vừa không phải lo bị các trader thông thạo (như các tổ chức lớn) đối đầu.

Dựa trên nhu cầu này, các sàn môi giới (như Robinhood) sẽ đóng gói luồng lệnh của người dùng, bán hàng loạt cho các ông lớn như Citadel, từ đó thu về khoản hoa hồng khổng lồ.

Trong thị trường tài chính truyền thống, các cơ quan quản lý phần nào bảo vệ nhà đầu tư nhỏ lẻ, với quy định của SEC về “Quy định giám sát hệ thống thị trường quốc gia” yêu cầu ngay cả các lệnh đã đóng gói cũng phải thực thi ở mức giá tốt nhất thị trường.

Tuy nhiên, trong thế giới chuỗi không có sự giám sát, các ứng dụng đang lợi dụng sự bất đối xứng thông tin, dụ dỗ người dùng trả phí ưu tiên và tip cao hơn nhiều so với nhu cầu thực tế của chuỗi, rồi âm thầm giữ lại phần chênh lệch này. Hành vi này về bản chất là thu một khoản thuế “ẩn” cực kỳ lợi nhuận từ người dùng không đề phòng.

Biến đổi lưu lượng truy cập

Đối với các ứng dụng nắm giữ lượng lớn người dùng, cách kiếm tiền từ lưu lượng còn phong phú hơn bạn tưởng.

Các ứng dụng frontend và ví có thể quyết định hướng giao dịch của người dùng đi đâu, thực hiện theo cách nào, thậm chí nhanh đến mức nào trên chuỗi. Mỗi “cửa khẩu” trong vòng đời của một giao dịch đều tiềm ẩn bí quyết “ăn cạn” giá trị của người dùng.

Bán “quyền truy cập” cho các nhà tạo lập thị trường

Giống Robinhood, các ứng dụng trên Solana cũng có thể bán “quyền truy cập” cho các nhà tạo lập thị trường.

RFQ (Yêu cầu báo giá) là biểu hiện trực tiếp của logic này. Khác với AMM truyền thống, RFQ cho phép người dùng (hoặc ứng dụng) trực tiếp hỏi giá và giao dịch với các nhà tạo lập thị trường cụ thể. Trên Solana, các aggregator như Jupiter đã tích hợp mô hình này (JupiterZ). Trong hệ thống này, phía ứng dụng có thể thu phí kết nối từ các nhà tạo lập thị trường, hoặc thậm chí đóng gói bán luồng lệnh nhỏ lẻ hàng loạt. Khi chênh lệch giá trên chuỗi ngày càng thu hẹp, tác giả dự đoán mô hình “bán người” này sẽ ngày càng phổ biến.

Ngoài ra, các DEX và aggregator cũng đang hình thành một số liên minh lợi ích. Các Prop AMMs (nhà tạo lập thị trường tự vận hành) và DEX phụ thuộc rất nhiều vào lưu lượng từ aggregator, trong khi các aggregator hoàn toàn có khả năng thu phí từ các nhà cung cấp thanh khoản này, rồi chia phần lợi nhuận dưới dạng “hoa hồng” cho các ứng dụng frontend.

Ví dụ, khi ví Phantom chuyển hướng giao dịch của người dùng đến Jupiter, các nhà cung cấp thanh khoản nền tảng (như HumidiFi hoặc Meteora) có thể trả phí để giành quyền thực thi giao dịch này. Sau khi nhận “phí kênh”, Jupiter sẽ trả lại một phần cho Phantom.

Dù giả thuyết này chưa được xác thực công khai, tác giả cho rằng, dưới tác động của lợi ích, “quy tắc chia sẻ lợi nhuận ngầm” trong chuỗi ngành này gần như là hiện tượng tự nhiên.

Lấy máu các lệnh thị trường

Khi người dùng nhấn “Xác nhận” và ký vào ví, giao dịch này về bản chất là một “lệnh thị trường” có tham số trượt giá (slippage).

Đối với phía ứng dụng, có hai cách xử lý lệnh này:

Hướng tích cực: Bán cơ hội “Backrun” (giao dịch theo sau để kiếm lời) cho các công ty giao dịch chuyên nghiệp, chia sẻ lợi nhuận. Backrun là khi người dùng mua trên DEX1 đẩy giá token lên, robot arbitrage theo sau trong cùng một khối để mua trên DEX2 (không ảnh hưởng đến giá mua của người dùng trên DEX1), rồi bán ra trên DEX1.

Hướng tiêu cực: Hỗ trợ các “kẹp cổ” (arbitrage sandwich) tấn công chính người dùng của mình, đẩy giá giao dịch của họ lên cao.

Ngay cả theo hướng tích cực cũng không đồng nghĩa phía ứng dụng có lương tâm, vì để tối đa hóa giá trị “giao dịch theo sau”, phía ứng dụng có thể cố tình làm chậm tốc độ đưa giao dịch lên chuỗi. Dưới lợi nhuận, họ còn có thể cố ý đưa người dùng vào các pool thanh khoản kém, tạo ra biến động giá và cơ hội arbitrage lớn hơn.

Theo báo cáo, một số ứng dụng frontend nổi tiếng trên Solana đang thực hiện các thao tác này.

Ai lấy đi tiền tip của bạn?

Nếu nói các thủ thuật trên còn có phần kỹ thuật, thì thao túng “phí giao dịch” trong bóng tối mới thực sự là “không cần diễn nữa”.

Trên Solana, phí người dùng trả thực chất gồm hai phần:

• Phí ưu tiên: Là phí trong giao thức, trực tiếp trả cho validators.

• Tiền tip giao dịch: Là khoản SOL chuyển đến địa chỉ bất kỳ, thường trả cho các “dịch vụ hỗ trợ” như Jito. Dịch vụ này sau đó quyết định phân chia phần cho validators, phần còn lại hoàn lại (Rebate) cho ứng dụng.

Tại sao cần dịch vụ hỗ trợ? Vì khi mạng Solana bị tắc nghẽn, việc truyền phát giao dịch rất phức tạp, dễ thất bại. Các dịch vụ này đóng vai trò “lối đi VIP”, qua các đường dẫn tối ưu, cam kết giao dịch của người dùng sẽ thành công và lên chuỗi.

Thị trường builder phức tạp và hệ thống routing phân mảnh của Solana đã sinh ra vai trò đặc biệt này, đồng thời tạo ra không gian kiếm lời cực tốt cho phía ứng dụng. Thường thì, các ứng dụng sẽ dụ người dùng trả phí tip cao để “đảm bảo thành công”, rồi chia phần chênh lệch này với các dịch vụ hỗ trợ.

Bản đồ lưu lượng và phí giao dịch

Hãy xem một số dữ liệu. Trong tuần từ 1 đến 8 tháng 12 năm 2025, toàn mạng Solana đã ghi nhận 4,5 tỷ giao dịch.

Trong đó, dịch vụ hỗ trợ của Jito xử lý 800 triệu giao dịch, chiếm lĩnh thị phần (93,5% thị phần các builder). Trong số này, phần lớn là các hoạt động swap, cập nhật oracle và thao tác của các nhà tạo lập thị trường.

Trong lượng giao dịch khổng lồ này, người dùng vì “muốn nhanh” thường trả phí cao. Nhưng liệu số tiền này có thực sự được dùng để đẩy nhanh không?

Không hẳn vậy. Dữ liệu cho thấy, các ví ít hoạt động (thường là nhà đầu tư nhỏ lẻ) trả phí ưu tiên cao đến mức phi lý. Trong khi các khối không đầy, rõ ràng các người dùng này bị tính phí quá mức (Overcharged).

Phía ứng dụng lợi dụng nỗi sợ “giao dịch thất bại” của người dùng, dụ họ đặt tip cực cao, rồi qua thỏa thuận với dịch vụ hỗ trợ, thu phần chênh lệch này vào túi.

Mẫu tiêu cực Axiom

Để minh họa rõ hơn mô hình “thu hoạch” này, tác giả đã phân tích sâu trường hợp của ứng dụng hàng đầu trên Solana là Axiom.

Giao dịch phí của Axiom đứng đầu toàn mạng, không chỉ vì số lượng người dùng lớn, mà còn vì họ “chặt chém” cực kỳ khắt khe.

Dữ liệu cho thấy, trung vị phí ưu tiên của người dùng Axiom (p50) lên tới 1.005.000 lamports. Trong khi đó, ví giao dịch cao tần chỉ trả khoảng 5.000 đến 6.000 lamports. Khoảng cách lên tới 200 lần.

Về tip, tình hình cũng tương tự.

Người dùng Axiom trả tip cho các dịch vụ như Nozomi, Zero Slot vượt xa mức trung bình thị trường. Ứng dụng này chính là lợi dụng độ nhạy cảm cực cao với “tốc độ” của người dùng, mà không có phản hồi tiêu cực nào, đã thực hiện việc thu phí kép từ người dùng.

Tác giả thẳng thắn dự đoán: “Phần lớn phí giao dịch người dùng Axiom trả cuối cùng đều rơi vào túi đội ngũ Axiom.”

Lấy lại quyền định giá phí

Sự lệch pha nghiêm trọng giữa khuyến khích người dùng và khuyến khích ứng dụng chính là nguyên nhân của hiện tượng hỗn loạn hiện nay. Người dùng không biết phí hợp lý là gì, phía ứng dụng thì thích duy trì trạng thái hỗn loạn này.

Để phá vỡ, cần bắt đầu từ cấu trúc thị trường nền tảng. Dự kiến trước 2026, việc giới thiệu đề xuất đa đề xuất (MCP) và cơ chế ưu tiên (Priority Ordering), cùng với cơ chế phí cơ bản động (Dynamic Base Fee) được đề xuất rộng rãi, có thể là cách giải quyết tối ưu.

Đề xuất đa đề xuất (Multiple Concurrent Proposers)

Hiện tại, mô hình đề xuất đơn lẻ của Solana dễ dẫn đến độc quyền tạm thời, phía ứng dụng chỉ cần kiểm soát leader hiện tại là có thể thao túng việc đóng gói giao dịch trong thời gian ngắn. Khi có MCP, mỗi slot có nhiều đề xuất cùng hoạt động, tăng đáng kể chi phí tấn công và độc quyền, nâng cao khả năng chống kiểm duyệt, khiến phía ứng dụng khó kiểm soát người dùng bằng cách kiểm soát một node duy nhất.

Cơ chế ưu tiên (Priority Ordering)

Thông qua quy định trong giao thức về “sắp xếp theo phí ưu tiên cao thấp”, loại bỏ tính ngẫu nhiên trong sắp xếp (Jitter). Điều này giảm bớt nhu cầu của người dùng phải dựa vào các kênh tăng tốc riêng như Jito để “đảm bảo thành công”. Đối với các giao dịch bình thường, người dùng không còn cần đoán xem nên trả bao nhiêu tip, chỉ cần trả đúng trong giao thức, toàn bộ các validator sẽ xử lý theo quy tắc xác định.

Phí cơ bản động (Dynamic Base Fee)

Đây là bước quan trọng nhất. Solana đang cố gắng đưa vào khái niệm phí cơ bản động tương tự Ethereum.

Người dùng không còn đưa tip mù quáng nữa, mà rõ ràng gửi lệnh cho giao thức: “Tôi sẵn sàng trả tối đa X lamports để giao dịch này được lên chuỗi.”

Giao thức sẽ tự động định giá dựa trên mức độ tắc nghẽn hiện tại. Nếu không tắc, chỉ thu phí thấp; nếu tắc, mới thu phí cao. Cơ chế này lấy lại quyền định giá phí từ phía ứng dụng và trung gian, trả về cho thuật toán minh bạch của giao thức.

Meme đã mang lại sự thịnh vượng cho Solana, nhưng cũng để lại căn bệnh, thói tham lợi nổi loạn. Muốn thực hiện tầm nhìn ICM thực sự, Solana không thể để các ứng dụng kiểm soát lưu lượng đầu vào và các giao thức kiểm soát hạ tầng cùng hợp tác, làm càn.

Chỉ có “dọn dẹp sạch sẽ căn nhà rồi mời khách” mới có thể, bằng cách nâng cấp kiến trúc kỹ thuật nền tảng, loại bỏ đất dụng võ của các hoạt động kiếm lời, phát triển một thị trường công bằng, minh bạch, đặt lợi ích người dùng lên hàng đầu, Solana mới có thể tự tin cạnh tranh và hợp tác với hệ thống tài chính truyền thống.