## Nếu PE thấp = Cổ phiếu rẻ? Nhà đầu tư cần biết rõ trước khi quyết định

Thị trường chứng khoán giảm mạnh, rồi bạn thấy cổ phiếu đang giảm giá đang cố gắng bật lên, ai cũng vậy nhưng không biết giá này có phải rẻ hay đắt? Có nên mua ngay tại đây không? Lợi nhuận khi nào mới đến? Những câu hỏi này có câu trả lời giống nhau hay không? Việc đo độ đắt rẻ dựa trên cảm xúc là khó, nhưng nếu áp dụng nguyên tắc đầu tư theo học thuật, chúng ta có nhiều chỉ số tiêu chuẩn. Người chơi chứng khoán nghiêm túc thường dựa vào **PE ratio** nhất vì nó cho biết một sự thật quan trọng: cần bao nhiêu năm để hoàn vốn.

## PE đến từ đâu và nó cho chúng ta biết gì?

**PE viết tắt của Price per Earning ratio** hay theo nghĩa đen là "giá trên lợi nhuận". Nó chỉ ra một điều duy nhất: Nếu chúng ta mua cổ phiếu này với giá hiện tại, và công ty vẫn duy trì lợi nhuận như vậy mỗi năm, thì cần bao nhiêu năm để lấy lại số tiền đã bỏ ra.

Giả sử bạn mua cổ phiếu với giá 5 đồng/cổ phiếu, và tại thời điểm đó công ty có EPS ( lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu ) là 0.5 đồng. Tính toán đơn giản, PE = 10 năm. Điều này có nghĩa là sau 10 năm, công ty sẽ trả cho bạn 0.5 đồng/năm x 10 năm = 5 đồng, đúng bằng giá bạn đã bỏ ra.

## Cách tính PE ngắn gọn như thế này

**PE = Giá cổ phiếu (Price) ÷ Lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu (EPS)**

Dễ nhìn nhưng có hai biến số quan trọng:
- **Giá cổ phiếu (Price)**: Mua càng rẻ, PE càng thấp
- **EPS (Earning Per Share)**: Công ty lợi nhuận càng cao, PE càng thấp. Ví dụ, nếu cùng một công ty tăng lợi nhuận lên 1 đồng/cổ phiếu, PE sẽ giảm còn 5 năm. Lợi nhuận chắc chắn, thời gian hoàn vốn nhanh hơn.

**Điều này phần lớn nhà đầu tư không nhận ra: PE thấp không phải lúc nào cũng có nghĩa là cổ phiếu rẻ, mà nó thể hiện công ty đang làm lợi nhuận rất tốt.**

## Forward PE vs Trailing PE: Nói về tương lai vs Nói về quá khứ

Nhà đầu tư sẽ gặp hai loại PE:

**Forward PE (PE dự phóng):**
Lấy giá hiện tại chia cho "lợi nhuận dự kiến năm tới". Đây là dự đoán, lợi thế là nhìn về phía trước, có hình ảnh về tương lai. Nhược điểm là dự đoán thường sai, công ty có thể giảm kỳ vọng để thể hiện kết quả tốt khi công bố lợi nhuận thực tế, hoặc các nhà phân tích có thể tính PE khác nhau, gây nhầm lẫn.

**Trailing PE (PE quá khứ):**
Lấy giá hiện tại chia cho "lợi nhuận của 12 tháng qua". Thực tế đã xảy ra, dựa trên dữ liệu thực. Ưu điểm là dùng dữ liệu thật, không cần đoán mò. Nhược điểm là "quá khứ" không nhất thiết phản ánh "tương lai". Nếu công ty vừa có sự kiện lớn như mở rộng thị trường mới, Trailing PE có thể chưa phản ánh được sự thay đổi đó.

## Đủ lớn để thành vấn đề: Hạn chế của PE

Cổ phiếu PE = 5 có vẻ rẻ, nhưng nếu công ty gặp phải tình trạng lợi nhuận giảm, PE có thể tăng lên đến 20.

Ví dụ: Bạn mua cổ phiếu 5 đồng, PE 10 lần, dự định giữ 10 năm. Nhưng trong quá trình đó:
- **Trường hợp tốt**: Công ty mở rộng nhà máy, lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu tăng lên 1 đồng, PE giảm còn 5 lần. Bạn hoàn vốn trong 5 năm thay vì 10.
- **Trường hợp xấu**: Công ty bị hạn chế thương mại, lợi nhuận giảm còn 0.25 đồng, PE tăng lên 20 lần. Bây giờ bạn phải giữ 20 năm mới hòa vốn.

**PE không dự đoán tương lai, nó chỉ nói "nếu điều kiện vẫn như cũ".** Nhưng điều kiện thị trường không bao giờ như cũ.

## Vậy PE dùng để làm gì?

PE vẫn là công cụ mà nhà đầu tư giỏi sử dụng vì nó cung cấp một tiêu chuẩn để so sánh các cổ phiếu trong thị trường. Thay vì đoán mò, quy trình thực tế là:
1. Tìm cổ phiếu có PE thấp so với cùng ngành.
2. Đi sâu xem tại sao PE thấp, có phải do công ty lợi nhuận cao hay gặp vấn đề?
3. Nghiên cứu xu hướng lợi nhuận, nếu xu hướng tăng, PE có thể giảm thêm nữa, giúp bạn có lợi thế hơn.

Nếu chỉ dùng PE để so sánh mà không xem xét các yếu tố khác, bạn có thể rơi vào bẫy. Nhưng nếu dùng như một điểm khởi đầu trong phân tích, PE vẫn là công cụ hữu ích.

Nhà đầu tư thành công không chỉ dùng một công cụ duy nhất, mà biết cách sử dụng phù hợp trong các tình huống khác nhau. PE là một trong số đó. Dùng tốt, giúp bạn nắm bắt đúng thời điểm đầu tư hơn.