Từ 5 USD đến tỷ phú rồi kết thúc bằng một phát súng — Vì sao câu chuyện huyền thoại của Li Fo Mo trên phố Wall lại trở thành hồi kết?

Một người có thể kiếm được 1 tỷ USD trên thị trường, nhưng lại phá sản trong đời chỉ còn 8.24 USD.

Ngày 28 tháng 11 năm 1941, đêm trước lễ Tạ ơn, trong phòng quần áo của khách sạn Shirley-Holland ở Manhattan, New York, có tiếng súng nổ. Jesse Lauriston Livermore, 63 tuổi, đã tự kết liễu cuộc đời bằng khẩu súng lục Colt .32. Ông từng là một trong những nhà giao dịch huyền thoại của phố Wall, và cũng là nhân vật được Buffett xem như “Kinh Thánh”. Nhưng thiên tài từng có tài sản hơn 1 tỷ đô la này, cuối cùng chỉ để lại ba câu di ngôn: “Cuộc đời tôi là một thất bại. Tôi chán ghét chiến đấu, không thể chịu đựng nổi nữa. Đây là lối thoát duy nhất.”

Câu chuyện của ông không đơn thuần là “từ số không đến triệu phú”, mà là một thử thách phức tạp về nhân tính — làm thế nào để lạc lối giữa tiền bạc và dục vọng, làm thế nào để đi qua giữa thiên tài và tự hủy hoại chính mình.

Chàng trai không muốn làm nông, bắt đầu huyền thoại tài chính với 5 đô la

Năm 1877, Livermore sinh ra trong một gia đình nông dân ở Massachusetts. Mới 3 tuổi rưỡi đã biết đọc biết viết, 5 tuổi đã đọc báo tài chính, năng khiếu toán học vượt xa bạn cùng trang lứa — một đứa trẻ thiên tài như vậy, lại bị cha ra lệnh dập tắt trong nông trại.

Năm 14 tuổi, một cuộc tranh cãi kịch liệt với cha đã thay đổi bước ngoặt cuộc đời ông. Mẹ âm thầm gom góp 5 đô la (tương đương 180 đô la ngày nay), vào mùa xuân năm 1891, cậu bé nông thôn này lên tàu đến Boston. Thay vì đi đến nhà họ hàng theo chỉ định của mẹ, cậu dừng chân trước cửa công ty môi giới chứng khoán Paine Webber. Những con số nhảy múa đó thu hút toàn bộ sự chú ý của cậu, và với vẻ ngoài có phần trưởng thành hơn tuổi, cậu đã thành công xin vào làm ghi chép bảng giá.

Giống như nhiều thiên tài khác, Livermore trong công việc tưởng chừng bình thường này đã phát hiện ra quy luật ẩn sau. Cậu dùng sổ ô vuông 1 cent để vẽ biểu đồ cổ phiếu, nhận thấy giá cổ phiếu của U.P. luôn có những dao động tương tự tại các thời điểm cố định (11:15 sáng và 2:30 chiều), như bị “dưới tác động của thủy triều vô hình”. Trong ghi chú của nhà môi giới, cậu phát hiện ra quy luật đằng sau các lệnh mua lớn, nhận ra rằng những con số này không phải ngẫu nhiên mà có thể dự đoán được.

Khi ghi lại giá của hợp đồng tương lai bông, cậu bỗng chợt hiểu ra: “Những con số này như đang thở — khi tăng thì như leo cầu thang, khi giảm thì như đổ ụp xuống đống tuyết.” Sự giác ngộ này đã đặt nền móng cho lý thuyết phân tích kỹ thuật sau này.

Giao dịch toàn thời gian khi mới 16 tuổi, trở thành “kẻ gây rối” bị cấm liên tục

Livermore tìm được một sòng bạc cá cược, bỏ ra 5 đô la, thu về 3.12 đô la lợi nhuận. Vừa đi làm vừa giao dịch, đến tuổi 16 ông đã quyết định bỏ việc, trở thành nhà giao dịch cá cược toàn thời gian.

Ông như một cao thủ võ lâm mới bước chân vào giang hồ, chỉ trong vài năm đã nổi danh khắp nơi. Nhưng cũng chính vì luôn thắng lớn, ông bị các sòng bạc ở Boston lần lượt cấm cửa. Chàng trai mới hơn 20 tuổi này đã khiến sòng bạc phải đóng cửa với ông — ông đã kiếm được 10.000 đô la (tương đương 30.000 đô la ngày nay).

Thất bại đầu tiên tại New York: bài học đầu đời của thiên tài

Năm 1899, chuyển đến New York, Livermore mới 23 tuổi quen biết cô gái người da đỏ Nattie Jordan, rồi cưới vội sau vài tuần. Người giao dịch trẻ mới chân ướt chân ráo chưa thích nghi với sân chơi lớn hơn. Ông dựa vào số liệu tự động của máy ghi giá cổ phiếu để giao dịch, nhưng do dữ liệu này chậm thị trường 30-40 phút, khiến ông thua trắng tay. Chưa đầy một năm sau khi cưới, ông đã phá sản vì thất bại trong giao dịch.

Để có tiền, Livermore yêu cầu vợ thế chấp trang sức ông mua, nhưng bị từ chối. Sau bảy năm ly hôn.

Thất bại này gieo mầm cho một ẩn số: Livermore bắt đầu hoài nghi chính mình, trong tâm trạng buồn bã, và trạng thái tâm lý này sẽ phát triển thành trầm cảm sau này.

Trận chiến sử thi của kẻ thích bán khống: ba tháng kiếm 750.000 USD

Từ 1899 đến 1906, Livermore đã mất bảy năm để đứng dậy trở lại. Đến tuổi 28, ông đã tích lũy được 100.000 đô la vốn. Nhưng ông bắt đầu tự phê phán chính mình — kiếm tiền nhưng vẫn buồn bã, giao dịch quá thận trọng. Trong những ngày nghỉ dưỡng ở Palm Beach, ông đã tự nhìn nhận lại chính mình sâu sắc.

Cơ hội đến vào ngày 18 tháng 4 năm 1906. Trận động đất San Francisco 7.9 độ làm tàn phá thành phố. Thị trường chung đều lạc quan về U.P., cho rằng việc tái thiết sẽ thúc đẩy nhu cầu vận chuyển. Nhưng Livermore lại có quan điểm trái ngược.

Lập luận của ông rất rõ ràng:

• Phần cơ bản: Động đất khiến lượng vận chuyển tại trung tâm San Francisco giảm mạnh; các công ty bảo hiểm cần bán tháo cổ phiếu blue-chip để thu tiền mặt; báo cáo tài chính của U.P. sẽ thấp xa dự kiến
• Phần kỹ thuật: Giá cổ phiếu bật lên nhưng khối lượng giao dịch giảm sút, lực mua yếu ớt; ông chờ đợi giá chạm mức hỗ trợ then chốt rồi bắt đầu xây dựng vị thế

Livermore thực hiện kế hoạch này qua ba giai đoạn mua từng phần. Tháng 4-5, ông mở vị thế bán khống tại 160 USD; tháng 6, sau khi công bố báo cáo bi quan, ông tăng quy mô; tháng 7, giá giảm xuống dưới 100 USD, ông đóng vị thế gần 90 USD, thu lợi hơn 250.000 USD (tương đương 750.000 USD ngày nay).

Người đời rút ra bài học từ thương vụ này về chiến lược cốt lõi của Livermore: Chờ đợi xu hướng xác nhận rồi mới hành động, hiểu rõ “tin tốt đã hết thì là tin xấu”, luôn giữ dự trữ để đối phó biến động. Những quy tắc này vẫn còn hiệu lực sau 120 năm.

Khủng hoảng 1907: Livermore kiếm khoảng 1 tỷ USD trong một tuần

Năm 1907, Livermore phát hiện ra các công ty tín thác New York đầu tư trái phiếu rác, lãi suất vay liên ngân hàng tăng từ 6% lên 100% — dấu hiệu của khủng hoảng thanh khoản. Ông tự mình điều tra, xác nhận nhiều công ty tín thác có chất lượng tài sản cực kỳ kém.

Ông phân tán bán khống cổ phiếu của U.P., US Steel và các cổ phiếu trọng yếu khác qua nhiều nhà môi giới. Ngày 14 tháng 10, ông công khai chất vấn khả năng thanh toán của Nickebork Trust, gây ra các cuộc rút tiền hàng loạt và phá sản.

Ngày 22 tháng 10, ông tận dụng quy tắc thanh toán T+0 để tập trung bán tháo cổ phiếu, kích hoạt các lệnh cắt lỗ tự động, đẩy nhanh đợt sụp đổ. Ngày 24 tháng 10, chủ tịch Sở Giao dịch New York phải cầu xin ông dừng bán khống, nếu không thị trường sẽ hoàn toàn sụp đổ. Livermore rời khỏi thị trường chính xác 1 giờ trước khi Morgan tuyên bố cứu thị trường, đóng gần 70% vị thế bán khống.

Lợi nhuận tổng cộng: 3 triệu USD, tương đương khoảng 1 tỷ USD ngày nay.

Trận chiến này đã củng cố danh tiếng của Livermore là “Vua bán khống phố Wall”, và ông cũng nếm trải sức mạnh của thông tin và tâm lý thị trường.

Phạt tự thân của thiên tài: lỗ 3 triệu USD trong hợp đồng tương lai bông

Nhưng bản tính con người luôn chiến thắng thiên tài vào một thời điểm nào đó.

Bạn bè của Livermore, Teddy Plais, là một chuyên gia ngành bông, nắm rõ thông tin thị trường vật chất. Plais công khai ủng hộ bông, và Livermore bị lợi dụng tâm lý muốn “chứng minh khả năng vượt qua thị trường”. Dù dữ liệu trong cơ sở dữ liệu trái ngược với quan điểm của Plais, ông vẫn tin vào bạn, cuối cùng giữ vị thế mua 300 triệu pound bông — một cược quá lớn so với khả năng.

Kết quả là thua lỗ triệt để: mất 3 triệu USD, tương đương toàn bộ lợi nhuận từ việc bán khống năm 1907. Thất bại này khiến Livermore vi phạm ba nguyên tắc bất di bất dịch: Không bao giờ tin vào lời khuyên của người khác, không bao giờ gỡ lỗ, không để câu chuyện chi phối tín hiệu giá.

Nhưng chính xác hơn, đây không phải là bị bạn bè lừa, mà là hình phạt tự thân của thiên tài — cái giá của việc chơi tất tay như một con bạc.

Phản công ngoạn mục: từ 5 vạn USD thành 300 vạn USD

Sau thất bại trong giao dịch bông năm 1915, Livermore đã đứng dậy mạnh mẽ, gọi là một trong những phản công ngoạn mục nhất của phố Wall.

Ông chủ động nộp đơn xin phá sản bảo vệ, đạt thỏa thuận với chủ nợ chỉ giữ lại 50.000 USD cho sinh hoạt. Thông qua các đối thủ cũ, ông có được khoản vay bí mật, nhưng đổi lại tất cả các giao dịch đều do đối phương thực hiện — một dạng giám sát gián tiếp, đồng thời giúp ông kiểm soát rủi ro đòn bẩy 1:5 (trước đó ông quen dùng 1:20).

Những giới hạn này lại giúp ông xây dựng lại kỷ luật giao dịch.

Đúng lúc đó, Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ, đơn hàng quốc phòng của Mỹ tăng vọt. Livermore nhận thấy cổ phiếu Bethlehem Steel chưa phản ứng với xu hướng này. Khối lượng giao dịch tăng nhưng giá đi ngang — tín hiệu tích trữ cổ phiếu điển hình.

Từ tháng 7 năm 1915, ông thử mua 5% vốn tại mức 50 USD. Tháng 8, khi vượt qua 60 USD, ông tăng quy mô. Tháng 9, giá giảm về 58 USD, ông từ chối cắt lỗ vì tin rằng xu hướng tăng chưa bị phá vỡ. Đến tháng 1 năm sau, giá tăng vọt lên 700 USD, ông chốt lời với lợi nhuận gấp 14 lần — 5 vạn USD ban đầu biến thành 300 vạn USD.

Lời nguyền của tiền bạc: ba lần kết hôn và bốn lần phá sản

Trong những thập kỷ tiếp theo, Livermore vẫn tiếp tục câu chuyện về tiền bạc và phụ nữ.

Ông xây dựng một doanh nghiệp giao dịch chính thức, lợi nhuận 15 triệu USD, có 60 nhân viên. Năm 1925, kiếm 10 triệu USD từ giao dịch lúa mì và ngô. Năm 1929, trong cuộc sụp đổ lớn của phố Wall, ông kiếm lời 1 tỷ USD từ bán khống (tương đương 150 tỷ USD ngày nay).

Nhưng sau đó, trong mười năm, số tiền này đều tiêu tan vì ly hôn, thuế, tiêu xài hoang phí…

Sau cuộc ly hôn dài với người vợ đầu, ông cưới vũ công múa Dorsey và có hai con trai. Nhưng ông lại có mối quan hệ mờ ám với nữ diễn viên opera châu Âu, Anita, và đặt tên du thuyền sang trọng theo tên cô. Dorsey ngày càng nghiện rượu.

Năm 1931, ông ly hôn lần nữa, Dorsey nhận được 10 triệu USD chia tay. Tài sản mua với 3,5 triệu USD cuối cùng bán với 222.000 USD. Ngôi nhà chứa đựng nhiều kỷ niệm hơn một thập kỷ bị phá bỏ, tâm trạng trầm cảm của Livermore ngày càng nặng nề. Ông bán rẻ trang sức và nhẫn cưới khắc tên vợ, điều này là đòn chí tử với tâm lý ông.

Chi tiết này cho thấy hai điều: thiên tài không thể chịu đựng được sự sỉ nhục về cảm xúc, và phụ nữ ly hôn thật sự rất đáng sợ.

Năm 1932, khi 55 tuổi, Livermore gặp Harriet Mets Noble, 38 tuổi, được gọi là “góa phụ xã hội” ly dị. Có thể bà đã đánh giá sai về tài sản của ông — thực tế ông đã nợ 2 triệu USD. Sau lần phá sản cuối cùng năm 1934, hai người buộc phải rời khỏi căn hộ ở Manhattan, dựa vào bán trang sức để sống.

Ánh sáng cuối cùng: đi vào con đường không trở lại

Tháng 11 năm 1940, Harriet tự sát trong phòng khách sạn bằng súng lục của Livermore. Trong thư tuyệt mệnh, bà đề cập “không thể chịu đựng nổi nghèo đói và rượu chè của ông”. Livermore viết trong nhật ký: “Tôi đã giết chết tất cả những người gần gũi với tôi.”

Một năm sau, ngày 28 tháng 11 năm 1941, trong cùng khách sạn đó, người đàn ông trầm cảm đã bóp cò tự sát bằng khẩu súng lục của chính mình. Đây là vũ khí tự vệ ông luôn mang theo, cũng chính là loại ông mua sau khi kiếm được lợi nhuận lớn năm 1907 — như một vòng tròn định mệnh.

Trong túi ông chỉ còn 8.24 USD tiền mặt và một vé đua ngựa hết hạn. Chỉ có 15 người dự lễ tang, trong đó có 2 chủ nợ.

Cho đến năm 1999, các fan hâm mộ mới góp tiền để khắc lên bia mộ ông dòng chữ: “Cuộc đời ông chứng minh rằng, lưỡi dao giao dịch sắc bén nhất cuối cùng cũng đâm vào chính mình.”

Di sản huyền thoại: những quy tắc cốt lõi của Kinh Thánh Giao Dịch

Livermore trải qua bốn lần thăng trầm, nhưng để lại một triết lý giao dịch được Buffett, Soros, Peter Lynch xem như kim chỉ nam:

• Mua cổ phiếu đang tăng giá, bán cổ phiếu đang giảm giá
• Chỉ giao dịch khi thị trường có xu hướng rõ ràng
• Phố Wall không thay đổi, vì bản chất con người không đổi
• Nhà đầu tư phải cảnh giác với nhiều thứ, đặc biệt là chính mình
• Thị trường không bao giờ sai, chỉ có con người mới sai
• Kiếm tiền lớn là chờ đợi, chứ không phải giao dịch liên tục
• Thị trường chỉ có một phía, không phải là bò hay gấu, mà là phía đúng

Cuộc đời Livermore chính là lời chú thích cho những quy tắc này — ông hiểu rõ thị trường, nhưng lại thua chính bản thân; ông chiến thắng phố Wall, nhưng không thể chiến thắng bản năng con người.

The New Yorker từng bình luận: “Livermore chính xác như dao mổ trong thị trường, nhưng lại mù quáng như kẻ say trong tình trường. Cả đời ông đều bán khống thị trường, nhưng lại mãi mua vào tình yêu — và cả hai đều khiến ông phá sản.”

Từ 5 đô la đến tỷ phú, rồi từ tỷ phú xuống còn 8.24 USD, Livermore đã dùng cả đời để minh họa nghịch lý của tiền bạc và dục vọng — khi một người nắm bắt quy luật thị trường, nhưng lại không thể kiểm soát được ma lực của chính mình, tất cả tài sản cuối cùng cũng sẽ tiêu tan trong hư vô.