Sau khi tăng vọt 600%, Zcash có thực sự có thể thách thức BTC không?

Nguồn: Pine Analytics

Tiêu đề gốc: ZEC Không Phải Là Tiền

Biên dịch và tổng hợp: BitpushNews

image.png

Hành trình tiền mã hóa và theo đuổi chủ quyền của tôi

Khi tôi lần đầu bước vào lĩnh vực tiền mã hóa, tôi mang theo niềm lạc quan ngây thơ, tin rằng công nghệ này có thể căn bản hạn chế chi tiêu quá mức của chính phủ và trao quyền cho cá nhân sở hữu tiền tệ vượt ngoài tầm kiểm soát của các cơ quan pháp luật. Nó đại diện cho một hình thức “rút lui”, là cách để kẻ yếu chống lại kẻ mạnh, duy trì danh dự và quyền lợi. Điều này ăn sâu vào bản sắc của tôi với tư cách là hậu duệ di cư Armenia — gia đình tôi đã trốn thoát khỏi quê hương trong nạn diệt chủng và bất ổn của thế kỷ XX. Tôi từng tin rằng chính phủ đang rơi vào tình trạng mất kiểm soát về tài chính, liên tục làm giảm giá trị của tiền pháp định và xói mòn tự do cá nhân. Tiền mã hóa dường như là vũ khí của các nhóm thiểu số bị đẩy ra ngoài lề, là nơi trú ẩn kỹ thuật số để lưu trữ và chuyển giao giá trị mà không cần sự cho phép hay giám sát.

Tuy nhiên, chủ nghĩa lý tưởng của tôi nhanh chóng va chạm với thực tế.

Tôi đã hiểu về “phân tích chuỗi”: ngay cả khi ví không được đăng ký tên trực tiếp, nguồn tiền vẫn có thể bị theo dõi qua sổ cái công khai, mô hình giao dịch, dữ liệu nền tảng giao dịch và phân tích mạng lưới đều có thể giúp người dùng trở nên ẩn danh. Dù bạn có thể di chuyển tiền trên chuỗi mà không cần sự cho phép rõ ràng của kẻ mạnh, nhưng bạn vẫn nằm trong tầm mắt của họ.

Phát hiện này đã khiến tôi cảm thấy gần gũi lâu dài với các giải pháp về quyền riêng tư, từ Tornado Cash, Monero (XMR) đến Zcash(ZEC), Secret Network và các dự án khác. Trong tâm trí tôi, tôi luôn dành một chỗ cho những công cụ này, công nhận vai trò của chúng trong việc khôi phục chủ quyền thực sự.

Tất cả những điều này đã củng cố niềm tin của tôi: quyền riêng tư trên chuỗi sẽ ngày càng trở nên có giá trị hơn trong tương lai, đặc biệt là trong bối cảnh 2026, khi giám sát toàn cầu gia tăng, CBDC (tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương) nổi lên và xu hướng siết chặt quy định.

Trong nhiều năm, tôi đã trân trọng quyền riêng tư, nhưng việc phân biệt “tính thực dụng của quyền riêng tư” và “câu chuyện thổi phồng quá mức về các token như ZEC” là điều cực kỳ quan trọng.

Zcash và câu chuyện hiện tại của nó

Zcash là một chuỗi khối PoW (bằng chứng công việc) giống Bitcoin, nhưng có một đổi mới cốt lõi: người dùng có thể “che giấu” token của họ một cách nguyên bản, chuyển vào các bể chứa quyền riêng tư, để các giao dịch diễn ra với rất ít thông tin tiết lộ cho bên thứ ba. Nhờ sử dụng chứng minh không kiến thức (zk-SNARKs), ZEC có thể thực hiện các giao dịch gần như không thể bị truy vết nếu vận hành đúng cách. Đây là một thành tựu đáng kinh ngạc, nếu Bitcoin từ đầu đã áp dụng công nghệ này, có lẽ sẽ có lợi lớn. Giao dịch che giấu ẩn đi số tiền, người gửi và người nhận, cung cấp mức độ quyền riêng tư mà chuỗi minh bạch như Bitcoin thiếu sót.

Tuy nhiên, câu chuyện hiện tại thúc đẩy giá trị thặng dư của ZEC (được thể hiện qua mức tăng 661% từ năm 2025 đến nay và sự nóng lên liên tục vào đầu năm 2026) là: nó chỉ đơn thuần là “Bitcoin phiên bản riêng tư”, là phiên bản tốt hơn của Bitcoin. Những người ủng hộ về mặt tâm lý thường so sánh giá trị của ZEC với BTC, ngay cả sau khi tăng trưởng phi mã, vẫn tìm lý do để mua vào.

Tuy nhiên, so sánh này là sai lệch. Những người thúc đẩy quan điểm này, hoặc đang gây hiểu lầm cho người mua, hoặc hoàn toàn không hiểu tại sao BTC ban đầu có giá trị vốn hóa hơn 1,7 nghìn tỷ USD.

Tại sao Bitcoin là tiền tệ, còn các thứ khác thì không

Lý do duy nhất khiến Bitcoin duy trì vị thế thống trị so với tất cả các loại tiền mã hóa khác (ngoại trừ stablecoin gắn với fiat) là: nó là tiền tệ.

Vị thế này xuất phát từ lợi thế đi trước và sự phụ thuộc vào con đường đã định hình mạnh mẽ. Mỗi nhà đầu tư ETF mới, mỗi ngày các cá mập nắm giữ lớn, mỗi quốc gia thêm BTC vào dự trữ đều củng cố tính chất tiền tệ của Bitcoin. Hiệu ứng mạng không ngừng cộng dồn: thanh khoản sâu hơn thu hút các nhà phân phối lớn hơn, từ đó làm tăng tính thanh khoản, thu hút các nhà chủ quyền, hợp pháp hóa loại tài sản này và tạo ra làn sóng chấp nhận mới. Chu kỳ này không thể sao chép, chỉ có thể tham gia.

Phần lớn giá trị của thị trường altcoin đến từ việc chúng được xem như “bạch kim của vàng Bitcoin”, nhưng khung này từ bản chất đã hiểu sai về cạnh tranh tiền tệ. Tính chất tiền tệ theo lý thuyết cân bằng Nash: các cuộc chơi phối hợp sẽ dẫn đến kết quả “ăn thịt tất”, một tài sản nổi bật trở thành phương tiện lưu trữ giá trị thống trị, còn các tài sản khác chỉ có thể giao dịch dựa trên dòng tiền chiết khấu hoặc tính thực dụng. Trong lịch sử, chưa từng có ví dụ nào về “đồng tiền thứ hai” duy trì được giá trị lâu dài. Sau khi vàng trở thành tiêu chuẩn, giá trị của bạc dần bị xói mòn, các loại tiền mã hóa cạnh tranh trong lĩnh vực “lưu trữ giá trị” cũng sẽ đối mặt với số phận tương tự.

Bối cảnh để BTC khẳng định vị thế là: nó mở ra một loại tài sản hoàn toàn mới, trong khi đồng USD đang tự làm giảm giá trị của chính nó qua lạm phát, mở rộng tiền tệ chưa từng có và các chính sách sai lầm (những vấn đề vượt ra ngoài phạm vi bài viết này, nhưng được thế hệ trưởng thành sau cuộc khủng hoảng tài chính 2008 cảm nhận rõ nét).

Về bản chất, BTC là “meme coin” tốt nhất và sớm nhất: một hiện tượng văn hóa và kinh tế, giá trị của nó tự củng cố, dựa trên niềm tin tập thể mạnh mẽ nhất trong thị trường — chính là điểm Schelling (điểm hội tụ) của niềm tin tập thể. Bất kỳ đồng coin nào khác, dù công nghệ hay ý thức hệ thuần túy đến đâu, cũng không thể hủy bỏ vị trí của nó. Cửa sổ cạnh tranh tiền tệ đã khép lại từ lâu. Tăng cường quyền riêng tư dù lý tưởng, nhưng phù hợp hơn để xây dựng lớp nền trên Bitcoin (qua giao thức, L2 hoặc mixer), chứ không phải để thay thế. Chiến lược này là hiểu lầm “chức năng” thành “cơ sở hạ tầng”.

ZEC là con đường, chứ không phải đích đến

Các đồng tiền mã hóa quyền riêng tư như ZEC nổi bật ở chỗ phá vỡ khả năng truy vết của dòng tiền, dù là vì lý do chính đáng như bảo vệ nhà hoạt động, doanh nghiệp hoặc tài chính cá nhân, hay vì mục đích phạm pháp (mặc dù tôi nhấn mạnh quyền riêng tư có tính hợp pháp vốn có). Tuy nhiên, người dùng xem ZEC như một con đường, chứ không phải đích đến. Họ mua nó, che giấu dòng tiền, rồi rút ra sang BTC, stablecoin hoặc tiền pháp định.

Dữ liệu chuỗi rõ ràng cho thấy điều này. Năm 2025, lượng cung che giấu tăng mạnh, từ khoảng 11% đầu năm lên khoảng 30% cuối năm (khoảng 5 triệu ZEC). Nhìn thoáng qua, điều này rất có lợi cho luận điểm “ZEC là tiền tệ”. Nhưng phân tích sâu hơn, bức tranh thay đổi. Theo dữ liệu của Coin Metrics, sự gia tăng đột biến của các giao dịch che giấu chủ yếu do hoạt động “che giấu và mở che giấu” (chuyển giá trị vào hoặc ra khỏi các bể chứa quyền riêng tư), chứ không phải các giao dịch z-to-z hoàn toàn che giấu. Nói cách khác, người dùng vào các bể chứa quyền riêng tư, thực hiện giao dịch, rồi rời đi. Họ xem ZEC như một đường hầm quyền riêng tư, chứ không phải kho chứa.

Chỉ số ở phía minh bạch càng xác nhận động lực “luân chuyển” này. Dù giá tăng hơn 900%, số ví hoạt động hàng ngày trên chuỗi rõ ràng chỉ trung bình khoảng 11.500 ví, không có dấu hiệu bùng nổ người dùng.

Trong khi đó, khối lượng giao dịch của Monero, đồng tiền mã hóa quyền riêng tư chính khác (với tính năng bảo vệ bắt buộc, không thể bỏ qua), vẫn duy trì mức 2-3 vạn giao dịch mỗi ngày, cho thấy xu hướng của ZEC không phải do sự dịch chuyển rộng rãi trong lĩnh vực quyền riêng tư, mà là do áp lực cung đặc thù của Zcash — token đổ vào các bể chứa quyền riêng tư khiến thanh khoản các sàn giao dịch cạn kiệt. CoinDesk Research chỉ ra rằng, “nhà giao dịch có thể đã trả mức giá cao ngất ngưởng”, vì dữ liệu mạng rõ ràng không thể giải thích hành vi giá này.

Để đủ điều kiện là “tiền tệ”, nó phải là đích đến: là tài sản mà người ta muốn tích lũy và giữ lâu dài, để giảm thiểu độ ưu tiên về thời gian bằng cách gửi gắm của cải vào đó. Nếu ZEC chủ yếu là một đường dẫn, thì giới hạn nhu cầu của nó chỉ nằm trong nhu cầu phi tập trung hóa danh tính tại một thời điểm nhất định, cộng thêm kỳ vọng đầu cơ tạm thời của thị trường. Nó không thể duy trì tăng trưởng theo cấp số nhân, phản xạ như tiền tệ thực thụ — tức là, sở hữu dẫn đến sở hữu nhiều hơn, thanh khoản sâu hơn, dự trữ của tổ chức và nền tảng văn hóa vững chắc. Một công cụ bị sử dụng rồi bỏ đi chỉ có thể tạo ra khối lượng giao dịch, chứ không thể tạo ra giá trị cộng hưởng của tiền tệ.

Dù tập hợp ẩn danh lớn (bể chứa càng lớn, càng khó truy vết) có giá trị, ZEC không độc quyền trong vị trí này. Arkham Intelligence gần đây tuyên bố đã gắn nhãn hơn 53% các giao dịch ZEC, liên kết 420 tỷ USD khối lượng giao dịch với các thực thể có thể nhận diện. Điều này chứng tỏ ngay cả các giao dịch che giấu cũng có thể bị phá vỡ bằng phân tích theo thời gian, giám sát điểm cuối và các dữ liệu minh bạch về ra vào.

Các đối thủ cạnh tranh như Monero (quyền riêng tư bắt buộc, không thể bỏ qua), các giải pháp L2 mới nổi như Aztec và Arcium, thậm chí cả các mixer của BTC đều cung cấp các phương án thay thế. Ngay cả khi ZEC trở thành trung tâm quyền riêng tư hàng đầu, nó cũng sẽ không biến thành tiền tệ. Những người mua theo xu hướng “phiên bản riêng tư của BTC” có thể sẽ đối mặt với thực tế khắc nghiệt: trừ khi ZEC cạnh tranh như một loại tiền tệ, còn không thì giá của nó không nên gắn chặt về mặt tâm lý với BTC, và trong cuộc đua tiền tệ, vị trí thống trị của BTC đã ăn sâu vào tiềm thức, ZEC đã đến quá muộn.

Kết luận

Quyền riêng tư không phải là cơn sốt nhất thời, mà là nhu cầu tất yếu, sẽ định hình lĩnh vực tiền mã hóa từ năm 2026 trở đi, điều này thể hiện rõ qua sự gia tăng đột biến trong việc chấp nhận của các tổ chức và cá nhân. Gia đình tôi đã thúc đẩy tôi trở thành người ủng hộ quyền riêng tư, nhưng chúng ta phải thực tế khi xem xét các token như ZEC: Chúng là công cụ mạnh mẽ để theo đuổi chủ quyền, nhưng không phải là tiền tệ.

Chiến thắng dựa vào sự phụ thuộc vào con đường của Bitcoin đảm bảo rằng không có đối thủ nào có thể sao chép vị thế tiền tệ của nó. Đầu tư vào quyền riêng tư nhằm mục đích sử dụng (che giấu, giao dịch, thoái lui), nhưng đừng nhầm lẫn nó với vị trí của BTC trong lĩnh vực tiền tệ. Những ai nhầm lẫn hai điều này, khi câu chuyện chuyển hướng, có thể sẽ phải trả giá đắt.