Chứng khoán tài chính: Loại, đặc điểm và cách chọn đúng

Giới thiệu: Tại sao cần hiểu về các loại chứng khoán tài chính

Trong thời đại mà cá nhân có thể dễ dàng tiếp cận thị trường đầu tư hơn, kiến thức cơ bản về chứng khoán tài chính trở thành điều không thể thiếu cho những ai muốn quản lý vốn hiệu quả. Chứng khoán tài chính là công cụ quan trọng để tạo dòng thu nhập, quản lý rủi ro và xây dựng tài sản dài hạn. Bài viết này nhằm mục đích giải thích chi tiết về chứng khoán tài chính, từ nguồn gốc cơ bản, phân loại đến cách lựa chọn phù hợp với nhu cầu của bạn.

Chứng khoán tài chính là gì

Chứng khoán tài chính là tài liệu hoặc hợp đồng thể hiện quyền và nghĩa vụ tài chính giữa hai bên. Thường sẽ là giữa nhà đầu tư và tổ chức phát hành chứng khoán (công ty, chính phủ hoặc các tổ chức tài chính)

Ví dụ để dễ hiểu:

• Cổ phiếu là tài liệu thể hiện bạn là chủ sở hữu một phần của công ty
• Trái phiếu là tài liệu thể hiện bạn cho vay tiền cho tổ chức phát hành và sẽ nhận lãi định kỳ
• Chứng khoán ngắn hạn là hình thức cho vay ngắn hạn đối với doanh nghiệp hoặc chính phủ

Giá trị của chứng khoán tài chính thường biến động theo nhu cầu thị trường, tình hình kinh tế và các yếu tố liên quan.

Chứng khoán tài chính: phức tạp hay không phức tạp

Chứng khoán có cấu trúc đơn giản

Phù hợp cho nhà đầu tư phổ thông và người mới bắt đầu vì có đặc điểm và tính toán lợi nhuận dễ hiểu. Ví dụ gồm:

• Cổ phiếu (Stocks)
• Trái phiếu (Bonds)
• Tiền gửi cố định (Fixed Deposits)
• Quỹ mở (Mutual Funds)
• ETF (Exchange Traded Funds)

Chứng khoán có cấu trúc phức tạp

Phù hợp cho nhà đầu tư có kinh nghiệm vì có cơ chế tính toán và quản lý rủi ro tinh vi. Ví dụ gồm:

• Chứng khoán phái sinh (Derivatives)
• Trái phiếu chuyển đổi (Convertible Bonds)
• Hợp đồng chênh lệch (CFDs)
• Structured Notes

Phân loại chứng khoán tài chính

1. Chứng khoán vốn (Equity Securities)

Cổ phiếu (Stocks)

Cổ phiếu là chứng khoán thể hiện quyền sở hữu một phần của công ty. Người sở hữu cổ phiếu có các quyền như:

• Quyền biểu quyết tại đại hội cổ đông
• Nhận cổ tức khi công ty có lợi nhuận
• Quyền hưởng tài sản khi công ty thanh lý

Cổ phiếu chia thành 2 loại chính:

Cổ phiếu phổ thông (Common Stock)

• Có quyền biểu quyết tại đại hội
• Nhận cổ tức khi công ty có lợi nhuận
• Trong trường hợp công ty phá sản, sẽ nhận phần còn lại sau khi thanh toán các nghĩa vụ

Cổ phiếu ưu đãi (Preferred Stock)

• Không có quyền biểu quyết
• Nhận cổ tức trước cổ phiếu phổ thông, thường cố định tỷ lệ
• Trong trường hợp công ty thanh lý, sẽ nhận tiền trước cổ phiếu phổ thông

Chứng quyền (Warrants)

Chứng quyền là chứng khoán cho phép người sở hữu quyền mua hoặc bán cổ phiếu của công ty theo giá đã định trước trong thời hạn nhất định, có mức độ rủi ro cao hơn so với nắm giữ cổ phiếu trực tiếp.

2. Chứng khoán nợ (Debt Securities)

Trái phiếu (Bonds)

Trái phiếu là chứng khoán thể hiện nghĩa vụ nợ của tổ chức phát hành (công ty, chính phủ hoặc tổ chức tài chính). Người nắm giữ trái phiếu sẽ nhận:

• Lãi theo tỷ lệ cố định, trả định kỳ (thường trả mỗi nửa năm)
• Tiền gốc hoàn trả đầy đủ khi đáo hạn

Trái phiếu doanh nghiệp (Corporate Bonds)

Trái phiếu doanh nghiệp là trái phiếu do công ty tư nhân phát hành, có lãi suất cao hơn trái phiếu chính phủ nhưng rủi ro vỡ nợ cũng cao hơn.

Chứng thư ngắn hạn (Bills)

Chứng thư là chứng khoán nợ ngắn hạn, thường có thời gian không quá 1 năm, dùng để vay vốn ngắn hạn của doanh nghiệp hoặc chính phủ.

3. Chứng khoán phái sinh (Derivatives)

Chứng khoán phái sinh là chứng khoán có giá trị dựa trên giá trị của tài sản tham chiếu khác, phù hợp để quản lý rủi ro và đầu cơ.

Hợp đồng kỳ hạn (Futures)

Hợp đồng kỳ hạn là hợp đồng cam kết mua hoặc bán tài sản tham chiếu (như hàng hóa, cổ phiếu hoặc chỉ số) ở mức giá và ngày đã định trước. Thường dùng để:

• Quản lý rủi ro biến động giá
• Đầu cơ biến động giá

Quyền chọn (Options)

Quyền chọn là hợp đồng cho phép người mua có quyền (không bắt buộc) mua hoặc bán tài sản tham chiếu theo giá và ngày đã định. Quyền chọn gồm 2 loại:

• Call Option: Quyền mua
• Put Option: Quyền bán

Swaps (Swaps)

Swaps là hợp đồng trao đổi dòng tiền giữa hai bên, ví dụ như trao đổi lãi suất cố định với lãi suất thả nổi.

4. Các loại chứng khoán khác

Quỹ mở (Mutual Funds)

Quỹ mở là tổ chức tập hợp tiền của nhiều nhà đầu tư để đầu tư vào các loại chứng khoán khác nhau. Ưu điểm là phân tán rủi ro và quản lý chuyên nghiệp.

ETF (Exchange Traded Funds)

ETF là quỹ đầu tư có thể mua bán trên thị trường chứng khoán như cổ phiếu, theo dõi hiệu quả của các chỉ số (như chỉ số thị trường chứng khoán phổ biến), giúp chi phí thấp và tính thanh khoản cao.

REITs (Real Estate Investment Trusts)

REITs là công ty đầu tư vào bất động sản (như tòa nhà văn phòng, khách sạn, trung tâm phân phối) và trả cổ tức từ lợi nhuận cho nhà đầu tư.

Bảng so sánh các loại chứng khoán tài chính

Ưu điểm của chứng khoán tài chính

Đa dạng trong đầu tư

Chứng khoán có nhiều loại, mỗi loại có mức độ rủi ro và lợi nhuận khác nhau, giúp nhà đầu tư lựa chọn phù hợp với mục tiêu tài chính của mình, như tạo thu nhập đều đặn, tăng trưởng dài hạn hoặc phòng ngừa rủi ro.

Thanh khoản cao

Nhiều loại chứng khoán như cổ phiếu, ETF và trái phiếu chính phủ có thể mua bán rộng rãi trên thị trường, giúp nhà đầu tư dễ dàng chuyển đổi thành tiền mặt khi cần.

Phân tán rủi ro

Bằng cách nắm giữ nhiều loại chứng khoán khác nhau, nhà đầu tư có thể phân tán rủi ro hiệu quả, vì tổn thất trong một tài sản có thể được bù đắp bởi lợi nhuận từ tài sản khác.

Thu nhập đều đặn

Chứng khoán nợ như trái phiếu, trái phiếu doanh nghiệp và tiền gửi cố định mang lại lợi nhuận dạng lãi suất định kỳ, phù hợp cho người cần thu nhập ổn định.

Dân chủ tài chính

Thị trường chứng khoán mở rộng cho mọi người đầu tư, giúp cá nhân dễ dàng tiếp cận thế giới đầu tư và xây dựng sự giàu có dài hạn.

Nhược điểm của chứng khoán tài chính

Rủi ro từ đầu tư

Dù một số chứng khoán như cổ phiếu và quyền chọn mang lại lợi nhuận cao, nhưng cũng đi kèm rủi ro lớn. Biến động thị trường có thể làm giảm giá trị nhanh chóng, dẫn đến mất một phần hoặc toàn bộ vốn đầu tư.

Phức tạp

Chứng khoán phái sinh như hợp đồng kỳ hạn, quyền chọn và Structured Notes có cấu trúc phức tạp, đòi hỏi nhà đầu tư phải có kiến thức nâng cao về quản lý rủi ro, tính toán giá trị và sử dụng đòn bẩy. Đánh giá sai rủi ro có thể dẫn đến thiệt hại lớn.

( Rủi ro vỡ nợ

Chứng khoán nợ như trái phiếu doanh nghiệp có nguy cơ tổ chức phát hành không thể thanh toán đúng hạn. Nếu doanh nghiệp gặp khó khăn tài chính, nhà đầu tư có thể không nhận được lãi và gốc như kỳ vọng.

) Chi phí và phí giao dịch

Đầu tư vào một số chứng khoán như quỹ mở có thể phát sinh phí quản lý, phí môi giới và các chi phí khác. Những khoản phí này tích tụ theo thời gian có thể làm giảm lợi nhuận của nhà đầu tư.

Ảnh hưởng của lãi suất

Chứng khoán nợ như trái phiếu có mối quan hệ nghịch chiều với lãi suất. Khi lãi suất tăng, giá trị trái phiếu hiện có sẽ giảm, gây thiệt hại cho nhà đầu tư.

Cách chọn chứng khoán phù hợp

Bước 1: Xác định mục tiêu đầu tư

Trước khi chọn chứng khoán, cần đặt ra mục tiêu rõ ràng:

Tạo thu nhập đều đặn

Nếu bạn muốn có thu nhập ổn định và đều đặn, chứng khoán nợ như trái phiếu, trái phiếu doanh nghiệp và tiền gửi cố định phù hợp hơn vì mang lại lợi nhuận dạng lãi định kỳ.

Tăng trưởng dài hạn

Nếu muốn tăng giá trị vốn trong dài hạn, chứng khoán vốn như cổ phiếu và ETF là lựa chọn tốt vì có tiềm năng tăng trưởng cao hơn so với chứng khoán nợ.

Phòng ngừa rủi ro

Với danh mục đã có và muốn phòng ngừa rủi ro biến động thị trường, chứng khoán phái sinh như quyền chọn có thể dùng như công cụ phòng ngừa rủi ro (Hedging)

( Bước 2: Đánh giá mức độ chấp nhận rủi ro

Mức độ rủi ro mỗi người chấp nhận phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tuổi tác, tình hình tài chính, mục tiêu đầu tư và kinh nghiệm:

Rủi ro thấp

Phù hợp cho người muốn giữ vốn và thu nhập ổn định, như người đã nghỉ hưu. Lựa chọn gồm: tiền gửi cố định, trái phiếu chính phủ, chứng thư kho bạc. Lợi nhuận thấp nhưng rủi ro thấp nhất.

Rủi ro trung bình

Phù hợp cho người có thời gian đầu tư hợp lý và chấp nhận biến động nhất định. Lựa chọn gồm: trái phiếu doanh nghiệp, quỹ cân bằng, ETF theo các chỉ số chính.

Rủi ro cao

Phù hợp cho người có thời gian dài, có kiến thức và chấp nhận khả năng mất vốn lớn. Lựa chọn gồm: cổ phiếu, chứng khoán phái sinh, trái phiếu có tín dụng thấp. Lợi nhuận cao nhưng rủi ro cũng cao.

) Bước 3: Xem xét thời gian đầu tư

Thời gian đầu tư là yếu tố quan trọng:

Ngắn hạn (dưới 1 năm)

Nếu dự định sử dụng tiền trong thời gian ngắn, nên chọn chứng khoán có kỳ hạn ngắn và tính thanh khoản cao như: chứng thư, trái phiếu ngắn hạn, ETF. Các lựa chọn này ít biến động và dễ chuyển đổi thành tiền mặt.

Trung hạn ###1-5 năm(

Trong khoảng thời gian này, nhà đầu tư có thể xem xét chứng khoán có rủi ro trung bình như: trái phiếu doanh nghiệp, trái phiếu trung hạn, quỹ cân bằng.

Dài hạn )hơn 5 năm###

Trong dài hạn, nhà đầu tư có thể chấp nhận rủi ro cao hơn như cổ phiếu, ETF vì có đủ thời gian để phục hồi sau các đợt giảm tạm thời.

( Bước 4: Đánh giá chất lượng chứng khoán

Trước khi đầu tư, cần kiểm tra kỹ thông tin của chứng khoán:

• Cổ phiếu: Nghiên cứu tình hình tài chính công ty, tỷ lệ đầu tư, xu hướng ngành
• Trái phiếu: Kiểm tra xếp hạng tín nhiệm, khả năng thanh toán của tổ chức phát hành
• Quỹ mở: Xem xét kết quả hoạt động trong quá khứ, phí quản lý, chính sách đầu tư

Các chứng khoán phổ biến để giao dịch

Dành cho nhà đầu tư quan tâm đến giao dịch )ngắn hạn###, các chứng khoán sau được ưa chuộng:

( Cổ phiếu )Stocks###

Giao dịch cổ phiếu là mua bán cổ phiếu của công ty để kiếm lợi từ biến động giá. Ưu điểm:

• Cơ hội lợi nhuận từ tăng giá
• Nhận cổ tức
• Có nhiều dữ liệu phân tích kỹ thuật và tài chính

Phù hợp với người hiểu rõ về hoạt động của công ty và xu hướng thị trường.

( Thị trường ngoại hối )Forex( - Giao dịch các loại tiền tệ quốc tế

Giao dịch Forex là mua bán các loại tiền tệ trên thị trường ngoại hối. Ưu điểm:

• Thị trường hoạt động 24/5, gần như liên tục
• Tính thanh khoản cao đối với các cặp tiền chính
• Biến động đều đặn tạo cơ hội giao dịch

Ví dụ các cặp tiền phổ biến: USD/JPY, EUR/USD, GBP/USD

Phù hợp cho người có khả năng phân tích kỹ thuật và hiểu các yếu tố kinh tế quốc tế.

) Giao dịch kỳ hạn ###Futures(

Hợp đồng kỳ hạn thường dùng để:

• Đầu cơ biến động giá
• Quản lý rủi ro )Hedging(

Các hợp đồng kỳ hạn phổ biến gồm: dầu mỏ, vàng, chỉ số chứng khoán.

Phù hợp với người có kiến thức phân tích cơ bản và khả năng sử dụng đòn bẩy.

) Quyền chọn ###Options(

Quyền chọn cho phép người mua có quyền )không bắt buộc### mua hoặc bán tài sản theo giá đã định.

Ưu điểm:

• Rủi ro được giới hạn ở số tiền bỏ ra ###giới hạn tối đa là phí quyền chọn###
• Đa dạng chiến lược giao dịch

Phù hợp với người có kinh nghiệm và hiểu rõ quản lý rủi ro.

ETF (Exchange Traded Funds)

ETF là lựa chọn tốt cho người muốn:

• Đa dạng hóa danh mục bằng cách nắm giữ nhiều tài sản cùng lúc
• Phí thấp hơn quỹ mở
• Tính thanh khoản cao của thị trường chứng khoán

Phù hợp cho nhà đầu tư phổ thông và người mới muốn giao dịch dễ dàng.

Lưu ý cho người mới bắt đầu

( Nghiên cứu kỹ trước khi đầu tư

Không nghiên cứu và hiểu rõ về chứng khoán có thể dẫn đến quyết định sai lầm. Cần tìm hiểu:

• Đặc điểm và cơ chế của chứng khoán
• Các yếu tố ảnh hưởng đến giá trị
• Lịch sử và xu hướng trong quá khứ

) Bắt đầu với số vốn nhỏ

Không nên bỏ nhiều tiền vào lần đầu. Chọn số tiền phù hợp với khả năng chấp nhận mất mát mà không ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày.

Tránh dùng đòn bẩy quá cao

Đòn bẩy giúp bạn đầu tư nhiều hơn số vốn có, nhưng cũng làm tăng rủi ro mất toàn bộ hoặc nợ nần. Trong thị trường biến động, dùng đòn bẩy cao dễ dẫn đến mất hết tiền và nợ nần.

Lập kế hoạch chốt lời và cắt lỗ

Trước khi giao dịch, cần đặt:

• Kế hoạch chốt lời ###Take Profit: mức giá bạn dự định bán để ghi nhận lợi nhuận
• Lệnh dừng lỗ Stop Loss: mức giá tối thiểu chấp nhận mất để hạn chế rủi ro

Theo dõi tin tức thị trường và các yếu tố kinh tế

Giá chứng khoán bị ảnh hưởng bởi tin tức, sự kiện kinh tế và quyết định của các tổ chức tài chính. Theo dõi thông tin giúp ra quyết định tốt hơn.

Tránh để cảm xúc chi phối khi giao dịch

Để cảm xúc kiểm soát quyết định có thể dẫn đến sai lầm lớn. Nên tuân thủ kế hoạch đầu tư và tránh phản ứng theo cảm xúc.

Tìm kiếm tư vấn từ chuyên gia

Nếu không chắc chắn, do dự, nên hỏi ý kiến chuyên gia hoặc nghiên cứu thêm trước khi ra quyết định.

Tổng kết

Chứng khoán tài chính là công cụ mạnh mẽ mở ra cánh cửa thế giới đầu tư và xây dựng sự giàu có. Dù là chọn cổ phiếu để tăng trưởng dài hạn, trái phiếu để thu nhập ổn định hay chứng khoán phái sinh để đầu cơ, mỗi loại đều có đặc điểm và vai trò riêng.

Hiểu biết cơ bản về phân loại, đặc điểm, ưu nhược điểm và cách lựa chọn chứng khoán là nền tảng quan trọng để đầu tư thông thái và thành công lâu dài.

Với người mới, điều quan trọng nhất là liên tục học hỏi, bắt đầu cẩn thận và đặt ra mục tiêu tài chính rõ ràng. Với sự tỉnh táo và kế hoạch tốt, chứng khoán tài chính có thể giúp bạn đạt được mục tiêu tài chính một cách hiệu quả.